چرا هرگز نباید چشم های خود را بمالید؛ هشدارهای جدی متخصصان قرنیه
به گزارش کالارنا، خارش ناگهانی و آزاردهنده در اعماق چشم شروع می گردد و اولین واکنش غریزی ما، فشردن پلک ها و مالیدن محکم آن ها با سرانگشتان است تا این حس آزاردهنده موقتاً آرام گیرد. این لذت آنی و تسکین دهنده اما فریب دهنده، در پشت پرده خود پتانسیل تخریبی شگفت انگیزی دارد که پزشکان آن را یکی از بزرگ ترین تهدیدها برای سلامت بینایی می دانند.
مالیدن چشم ها در میان بیشتر مردم رفتاری کاملاً بی خطر و طبیعی تلقی می شود؛ در حالی که متخصصان قرنیه آن را به عنوان یک عامل مخرب جدی برای ساختار ظریف بینایی معرفی می نمایند.
اما تحقیقات علمی اخیر نشان داده اند که خطرات مالیدن مداوم چشم بسیار فراتر از قرمزی موقت پوست اطراف پلک است و می تواند به تغییر شکل دائمی قرنیه منجر شود. با هر بار سایش دست روی چشم، فشاری مکانیکی و مکرر به بافت های ضعیف وارد می شود که در نهایت سد دفاعی قرنیه را در برابر انواع عفونت های ویروسی و باکتریایی به شدت تضعیف می نماید.
آگاهی از دلایل اصلی این خارش های مکرر به ما یاری می نماید تا به جای استفاده از این روش خطرناک، به سراغ درمان های علمی و ایمن برویم. در این مقاله با نگاهی عمیق به فیزیولوژی چشم آنالیز می کنیم که چرا ترک این عادت ساده می تواند چشمگیرترین اقدام برای نجات بینایی شما در طول زندگی باشد.
ریشه یابی و پیامدهای سایش مداوم چشم ها
01
دلایل اصلی خارش و تمایل به مالیدن چشم
مالیدن چشم ها واکنشی کاملاً غریزی و ناخودآگاه است که معمولاً در پاسخ به احساس ناخوشایند خارش یا سوزش رخ می دهد. بر اساس پژوهش های اپیدمیولوژیک، حساسیت ملتحمه به عنوان شایع ترین عامل خارش چشم شناخته می شود که به تنهایی مسئول حدود نیمی از موارد مراجعه بیماران به کلینیک ها است. این شرایط التهابی زمانی رخ می دهد که عوامل حساسیت زا به لایه خارجی چشم می چسبند و سلول های دفاعی را تحریک می نمایند. این سلول ها با آزاد کردن مواد شیمیایی التهابی مانند هیستامین، حس خارش شدیدی ایجاد می نمایند که فرد را به سایش مداوم چشم وادار می سازد. التهاب، قرمزی، متورم شدن پلک ها و ایجاد برجستگی های میکروسکوپی در سطح داخلی پلک از نشانه های شاخص این اختلال است.
علاوه بر حساسیت، عارضه خشکی چشم و التهاب لبه پلک نیز می توانند احساسی شبیه به وجود شن ریزه در چشم ایجاد نمایند که فرد را به مالیدن مکرر چشم سوق می دهد. با توجه به ساختار بسیار ظریف پوست پلک و اپیدرم بسیار نازک آن، هرگونه عامل محیطی یا استفاده مداوم از لنزهای تماسی به سرعت می تواند به تحریک پوستی و التهاب های پوستی اطراف چشم منجر شود. بعضی از شایع ترین عوامل محیطی محرک عبارتند از:
-گرده گل ها و گیاهان فصلی
-گرد و غبار معلق در هوای محیط
-شوره و موی حیوانات خانگی
-مواد شیمیایی موجود در شوینده ها و لوازم آرایشی
02
بیماری قوز قرنیه؛ بزرگ ترین تهدید بیومکانیکی
جدی ترین خطری که در پژوهش های چشم پزشکی به اثبات رسیده، ارتباط مستقیم بین مالیدن مکرر چشم و ابتلای به بیماری قوز قرنیه است. در این عارضه، قرنیه که پنجره شفاف و گنبدی شکل جلوی چشم است، به مرور زمان نازک شده و حالت کروی خود را از دست می دهد تا به شکلی نامنظم و مخروطی تبدیل شود. این تغییر شکل قرنیه باعث ایجاد آستیگماتیسم نامنظم شدید و تاری چشمگیر در بینایی می شود که با عینک های معمولی قابل اصلاح نیست.
امروزه پزشکان با استفاده از روش پیشرفته پیوند متقاطع کلاژن قرنیه کوشش می نمایند تا پیشرفت این بیماری را متوقف سازند. در این روش با استفاده از امواج فرابنفش و قطره های مخصوص، رشته های پروتئینی قرنیه به یکدیگر متصل شده و ساختار آن تقویت می شود. با این حال بسیاری از مبتلایان حتی پس از این درمان نیز برای داشتن دید مناسب به لنزهای تماسی سخت و تخصصی احتیاج دارند و در موارد پیشرفته، بیمار چاره ای جز انجام عمل جراحی پیوند قرنیه و جایگزینی آن با بافت اهدایی نخواهد داشت.
03
خراشیدگی ها، خونریزی های سطحی و شیوع عفونت ها
افزون بر قوز قرنیه، مالیدن تهاجمی چشم ها می تواند آسیب های ساختاری فوری دیگری به همراه داشته باشد. ایجاد خراشیدگی در لایه سطحی قرنیه یکی از این آسیب های دردناک است که گاهی با یک تماس ساده ناخن در حین مالیدن رخ می دهد. این خراش ها درد بسیار شدیدی ایجاد نموده و با تاری دید همراه هستند که درمان فوری با قطره های آنتی بیوتیک را جهت پیشگیری از عفونت های جدی ایجاب می نماید.
عارضه دیگری که ظاهر ترسناکی دارد، خونریزی زیر ملتحمه است که بر اثر پاره شدن مویرگ های ظریف روی سفیدی چشم در اثر فشار دست رخ می دهد. این خونریزی اگرچه نگران نماینده به نظر می رسد، اما در واقع شبیه به یک کبودی ساده پوستی است و معمولاً طی یک تا دو هفته بدون احتیاج به درمان خاصی برطرف می شود. التهاب عفونی ملتحمه یا همان چشم صورتی نیز به راحتی به وسیله دست های آلوده منتقل شده و با مالیدن چشم تشدید می شود. شستشوی مداوم دست ها پیش از تماس با صورت، مهم ترین سد دفاعی در برابر انتقال این ویروس ها و باکتری های بسیار مسری به شمار می رود.
04
روش های پیشگیری و مدیریت علمی خارش بدون احتیاج به مالیدن چشم
بیشتر افراد بدون اینکه متوجه باشند اقدام به مالیدن چشم های خود می نمایند، اما راهکار های علمی متعددی برای کنترل این عادت وجود دارد. استفاده از اشک های مصنوعی بدون مواد نگهدارنده یکی از ساده ترین و مؤثرترین روش ها برای کاهش خارش و شستشوی عوامل حساسیت زا است. خنک کردن قطره های اشک مصنوعی در یخچال ترفند هوشمندانه ای است که احساس خارش را به سرعت تسکین می دهد. در صورت ابتلا به حساسیت فصلی، دوری از گرده ها، استفاده از عینک آفتابی در فضای باز و شستشوی صورت پس از بازگشت به خانه گام های اولیه بسیار مهمی هستند.
باید از قطره های ضدقرمزی تجاری که به قطره های برطرف قرمزی فوری معروف هستند خودداری کرد، زیرا این داروها عوارض جانبی داشته و وابستگی ایجاد می نمایند. کمپرس سرد نیز با کاهش دمای موضعی می تواند التهاب را کاهش داده و تمایل به مالش را از بین ببرد. قطره های ضدحساسیت تخصصی مانند مهارنماینده های گیرنده هیستامین و پایدارنماینده های ماست سل ها گزینه های درمانی بعدی هستند که پزشک تجویز می نماید. در مواردی که علائم آلرژی با عطسه و آبریزش همراه باشد، داروهای ضدحساسیت خوراکی یا قطره های استروئیدی کوتاه مدت تحت نظارت پزشک بسیار مؤثر خواهند بود.
یافته های نوین بیومکانیکی و رفتارشناختی
05
بیومکانیک فشار هیدرواستاتیک؛ پشت پرده فیزیکی تخریب قرنیه
از دیدگاه فیزخبرنگاران ی، ساختار قرنیه از لایه های موازی منظم کلاژن تشکیل شده است که نظم بی نظیر آن ها وضوح تصویر را ممکن می سازد. هنگامی که دست با نیروی مکانیکی روی چشم کشیده می شود، فشار داخل چشم به طور ناگهانی تا ده برابر حد نرمال افزایش می یابد. این جهش فشار ناگهانی مانند ضربه های مداوم چکش بر یک دیواره نازک عمل نموده و پیوندهای ضعیف بین رشته ای کلاژن را از هم می گسلد.
پژوهش های بیوفیزیکی نشان می دهند که سایش مداوم باعث آزاد شدن آنزیم های تجزیه نماینده پروتئین به نام متالوپروتئینازها در بافت قرنیه می شود. این آنزیم ها به مرور زمان شروع به هضم و تخریب بافت کلاژنی خود قرنیه می نمایند که نتیجه آن نازک شدن تدریجی و گسیختگی ساختاری است. به همین علت روند شکل گیری قوز قرنیه در افرادی که به طور ژنتیکی قرنیه های منعطف تری دارند، با مالیدن چشم شتاب خیره نماینده ای به خود می گیرد.
06
سندروم خشکی چشم دیجیتال؛ متهم پنهان تمایل به سایش پلک ها
زندگی در عصر فناوری های دیجیتال و خیره شدن مداوم به صفحات نمایشگر، فیزیولوژی پلک زدن انسان را به کلی دگرگون نموده است. در حالت عادی انسان حدود پانزده بار در دقیقه پلک می زند، اما هنگام کار با رایانه و گوشی های هوشمند این اندازه به کمتر از پنج بار کاهش می یابد. کاهش شدید پلک زدن باعث تبخیر سریع لایه اشکی محافظ و ایجاد لکه های خشک میکروسکوپی در سطح قرنیه می شود.
این نقاط خشک سیگنال های عصبی آزاردهنده ای به مغز ارسال می نمایند که فکر ما آن ها را به عنوان خارش یا وجود جسم خارجی تفسیر می نماید. در نتیجه کاربر برای رهایی از این حس آزاردهنده به مالیدن شدید چشم ها روی می آورد که خود شروعگر چرخه معیوب آسیب است. مرطوب نگه داشتن محیط کار، استفاده از قانون بیست بیست بیست و تنظیم ارتفاع نمایشگر می تواند این احتیاج کاذب به مالش را تا حد زیادی کاهش دهد.
07
اختلالات رفتاری تکرارشونده و راهکارهای روان شناختی ترک عادت
در بسیاری از موارد، مالیدن چشم ها فراتر از یک واکنش فیزیکی به خارش، به عنوان یک عادت رفتاری تکرارشونده متمرکز بر بدن شناخته می شود. این رفتارها که در روان شناسی به عنوان ابزاری ناخودآگاه برای تخلیه استرس، اضطراب یا خستگی مفرط عمل می نمایند، به سختی ترک می شوند. مغز انسان در مواجهه با فشارهای عصبی در پی محرک های حسی تسکین دهنده می شود و سایش چشم به علت تحریک عصب واگ، ضربان قلب را به طور موقت کاهش داده و حس آرامش کاذبی ایجاد می نماید.
برای شکستن این چرخه رفتاری مخرب، درمانگران استفاده از تکنیک های وارونه سازی عادت را توصیه می نمایند که شامل شناسایی محرک های اولیه و جایگزینی آن ها با یک رفتار بی خطر مانند فشردن یک توپ ضد استرس است. استفاده از دستکش های نخی در خانه، قرار دادن یادآورهای بصری روی مانیتور و آگاهی فعالانه از شرایط دست ها از دیگر روش های مؤثر برای مهار این عادت ناخودآگاه به شمار می روند.
پرسش های متداول و پاسخ های علمی
1. آیا مالیدن چشم می تواند فشار داخلی چشم را در مبتلایان به گلوکوم به طور ناگهانی بالا ببرد؟
بله، پژوهش های پزشکی نشان می دهند که مالیدن چشم ها فشار داخل کره چشم را برای چند ثانیه به شدت افزایش می دهد. این جهش ناگهانی فشار می تواند به فیبرهای عصب بینایی که قبلاً در اثر گلوکوم آسیب دیده اند ضربه جبران ناپذیری وارد کند. بنابراین به بیماران مبتلا به آب سیاه توصیه اکید می شود که از انجام این کار خودداری نمایند.
2. چرا مالیدن چشم ها در بچه ها بسیار خطرناک تر از بزرگسالان است؟
بافت قرنیه در بچه ها به علت کامل نشدن پیوندهای کلاژنی بسیار انعطاف پذیرتر و آسیب پذیرتر از بزرگسالان است. اعمال فشار مداوم ناشی از مالش در این سنین می تواند ساختار ظریف چشم را با سرعت بیشتری به سمت بیماری قوز قرنیه سوق دهد. بعلاوه بچه ها به علت بازی در محیط های مختلف دست های آلوده تری دارند که خطر ابتلا به عفونت های چشمی را دوچندان می نماید.
3. آیا بین عادت مالیدن چشم و ایجاد تیرگی یا چروک های پوستی اطراف پلک ارتباطی وجود دارد؟
پوست اطراف چشم ها نازک ترین و حساس ترین بخش پوست در کل بدن انسان به شمار می رود. مالیدن مداوم و خشن این ناحیه باعث آسیب به مویرگ های خونی بسیار ظریف و نشت خون در بافت های اطراف می شود که نتیجه آن تیره شدن پوست زیر چشم است. علاوه بر این، کشش مکرر پوست در این بخش روند پیری پوست را تسریع نموده و منجر به ایجاد چین و چروک های زودرس خواهد شد.
4. آیا استفاده از لنزهای رنگی و طبی تماسی خطر آسیب ناشی از مالیدن چشم را چند برابر می نماید؟
بله، وجود لنز تماسی روی قرنیه مانند یک جسم خارجی پتانسیل ایجاد سایش و اصطکاک را افزایش می دهد. مالیدن چشم در این حالت می تواند لنز را در جای خود جابجا نموده و باعث ایجاد خراشیدگی های بسیار دردناک در سطح قرنیه شود. بعلاوه این کار ممکن است لنز را به بخش های عقبی پلک رانده و منجر به التهاب های شدید لایه ملتحمه شود.
5. چگونه مالیدن چشم می تواند باعث بروز سردردهای شدید یا میگرن شود؟
تحریک اعصاب حسی اطراف کاسه چشم بر اثر فشار فیزیکی دست می تواند به فعال شدن عصب سه قلو منجر شود. این تحریک عصبی به عنوان یک محرک قوی برای شروع حملات سردردهای تنشی یا میگرن در افراد مستعد عمل می نماید. تغییرات ناگهانی ناشی از تحریک عصب واگ در حین مالش نیز بر سیستم گردش خون مغزی اثر گذاشته و سردرد را تشدید می نماید.
6. آیا افرادی که عمل جراحی لیزیک انجام داده اند با مالیدن چشم در معرض کنده شدن فلپ قرنیه هستند؟
در عمل لیزیک لایه بسیار نازکی از قرنیه به نام فلپ برش داده شده و پس از اصلاح لیزری مجدداً در جای خود قرار می گیرد. مالیدن چشم ها به ویژه در ماه های نخست پس از جراحی می تواند این فلپ ظریف را جابجا نموده یا باعث چین خوردگی آن شود. این عارضه خطرناک احتیاج به مداخله فوری پزشک برای بازسازی مجدد فلپ دارد و ممکن است به کاهش همیشگی کیفیت بینایی منجر شود.
7. نقش ژنتیک در ابتلای افراد به قوز قرنیه ناشی از مالیدن چشم چیست؟
ژنتیک نقش بسترساز را در این بیماری ایفا می نماید زیرا بعضی افراد به طور مادرزادی دارای قرنیه هایی با ساختار کلاژنی ضعیف تر هستند. در این دسته از افراد، حتی مالش های خفیف و کوتاه مدت چشم نیز می تواند فرآیند نازک شدن و دگرگونی شکل قرنیه را به سرعت شروع کند. بنابراین کسانی که سابقه خانوادگی قوز قرنیه دارند باید با وسواس بیشتری از مالیدن چشم های خود پرهیز نمایند.
8. چه تفاوت فیزیولوژیکی بین خارش ناشی از حساسیت فصلی و خارش ناشی از عفونت های باکتریایی چشم وجود دارد؟
خارش ناشی از حساسیت معمولاً دوطرفه، شدید و همراه با ترشحات شفاف، آبکی و عطسه های مکرر است. در مقابل، عفونت های باکتریایی معمولاً ابتدا یک چشم را درگیر نموده و با ترشحات غلیظ، چسبناک و زردرنگ همراه هستند که پلک ها را در هنگام بیدار شدن به هم می چسباند. مالیدن چشم در حالت دوم نه تنها یاریی به تسکین نمی نماید بلکه باعث توسعه سریع باکتری به چشم سالم دیگر خواهد شد.
9. آیا عینک های محافظ یا شیلدهای خواب می توانند به درمان ناخودآگاه مالیدن چشم در طول شب یاری نمایند؟
بله، بسیاری از افراد به طور ناخودآگاه در طول خواب عمیق یا بلافاصله پس از بیداری اقدام به مالیدن چشم های خود می نمایند. استفاده از شیلدهای پلاستیکی مخصوص خواب یک سد فیزیکی غیرقابل نفوذ ایجاد نموده و مانع از تماس مستقیم انگشتان با پلک ها می شود. این ابزارهای ساده به ویژه برای بیماران پس از جراحی های چشمی یا مبتلایان به قوز قرنیه فعال بسیار حیاتی هستند.
جمع بندی نهایی
عادت به ظاهر ساده و آرامش بخش مالیدن چشم ها، یکی از بزرگ ترین تهدیدهای پنهان برای سلامت بینایی شماست. آنالیز های علمی نشان می دهند که سایش مکانیکی چشم نه تنها خطر ابتلا به بیماری های هولناکی نظیر قوز قرنیه را به شدت افزایش می دهد، بلکه راه را برای ورود عفونت های خطرناک باکتریایی و ویروسی هموار می سازد. به جای تسلیم شدن در برابر این میل غریزی، به کارگیری روش های ایمن مانند استفاده از اشک های مصنوعی خنک، کمپرس سرد و دوری از عوامل حساسیت زا می تواند گامی بلند در جهت حفظ دائمی ساختار ظریف قرنیه باشد. مراقبت فعالانه از چشم ها و ترک این عادت مخرب، سرمایه گذاری بی بدیلی برای تضمین بینایی شفاف و باکیفیت در آینده شماست.
نوشته های مرتبط با چشم فیزیولوژی بیماری ها
- آستیگماتیسم چشم؛ از تاری دید تا راهکارهای نوین اصلاح انحنای قرنیه
- چه شرایطی مورد اورژانس چشمی محسوب می شوند و در آنها باید چه کرد؟
- چگونه از خستگی چشم هنگام بازی های طولانی جلوگیری کنیم و سلامت بینایی را حفظ کنیم؟
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران